Historia Zakładu

Zarys historii nauki i nauczania prawa międzynarodowego publicznego na Uniwersytecie Jagiellońskim w XX w.

Krakowska Alma Mater jest miejscem szczególnym dla początków nauki ius gentium w Polsce. Pochodzące z czasu XV w. - „złotego wieku" Wydziału Prawa Akademii Krakowskiej traktaty naukowe przedstawicieli krakowskiej szkoły prawa narodów Stanisława ze Skarbimierza, Pawła Włodkowica z zakresu prawa wojny miały szczególne znaczenie w kontekście ówczesnej sytuacji politycznej Europy Środkowej. Prezentowane przez nich tezy przyczyniły się do rozwoju nauki ius gentium w Polsce służąc równocześnie polskiej dyplomacji i polskiej racji stanu.

Do połowy XVIII w. zagadnienia z zakresu prawa narodów prowadzone były w ramach prac katedr prawa kanonicznego lub filozofii. Rozwój doktryny prawa natury zapoczątkował reformy strukturalne szkół uniwersyteckich. W roku 1749 jedna z katedr prawa kanonicznego zostaje przekształcona w Katedrę Prawa Natury i Narodów. Do końca XIX w. ius gentium łączone było instytucjonalnie z prawem politycznym (konstytucyjnym), administracyjnym, ekonomią polityczną oraz filozofia prawa.

Z nadejściem XX stulecia kończy się niezwykle bogata działalność naukowa Franciszka Kasparka – kierującego do 1896 r. Katedrą Filozofii Prawa i Prawa Narodów. Twórca prac poświęconych dziełom Grocjusza- Zasady Hugona Grocyusza o prawie interwencyi ze stanowiska dzisiejszej nauki filozoficznego i pozytywnego prawa narodów (rozprawa habilitacyjna 1871), Pogląd na życie i pisma Hugona Grocjusza, a w szczególności na dzieło tegoż „De jure belli et pacis" (1873) prowadził również ogólne rozważania na temat stanu rozwoju prawa międzynarodowego - Usiłowania najnowsze około reformy prawa międzynarodowego oraz Jeszcze kilka słów o reformie prawa międzynarodowego a także badania historyczno-prawne poświęcone wkładowi polskiej nauki w rozwój tej dziedziny prawa – Udział Polaków w uprawie prawa międzynarodowego (1885). F. Kasparek ukształtował osobowość naukową swojego następcy na Katedrze Prawa Narodów i Prawa Politycznego – Michała Rostworowskiego. Wykształcony w Petersburgu, Paryżu, Krakowie, Bernie i Wiedniu stał się profesor Rostworowski niekwestionowanym autorytetem naukowym dla uprawiających nie tylko prawo narodów lecz także dla specjalistów z zakresu prawa politycznego (konstytucyjnego) czy prowadzących badania historyczno-prawne. Przeprowadzona na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego w roku 1896 habilitacja oparta była na wydanej rok wcześniej monografii Jurysdykcja karna na okrętach handlowych w portach zagranicznych. Zainteresowania naukowe M. Rostworowskiego w zakresie prawa narodów niezwykle rozległe, o czym świadczą przede wszystkim publikacje z przełomu XIX i XX wieku, obejmują zagadnienia dotyczące pozycji prawnej Stolicy Apostolskiej (1892), konsekwencji przystąpienia Austrii do konwencji berneńskiej (1900), studia na temat wojny i traktatów pokojowych oraz powstawania państw (1916). Z czasem więcej uwagi poświęcił M. Rostworowski problematyce sporów międzynarodowych – raport o procedurze koncyliacyjnej (1927), opracowanie dotyczące kwestii procedury przed Stałym Trybunałem Sprawiedliwości Międzynarodowej (1935). W 1912 roku rozpoczęła działalność założona przez M. Rostworowskiego Szkoła Nauk Politycznych, od 1918 roku jako placówka publiczna została włączona organizacyjnie do Wydziału Prawa UJ. W czasie dwuletnich kursów studenci, także spoza uniwersytetu, mieli możliwość wysłuchania wykładów poświęconych problemom społeczno-politycznym i międzynarodowym, prowadzonych przez profesorów największych polskich uniwersytetów. Wysoki walor dydaktyczny posiadały skrypty M. Rostworowskiego napisane dla słuchaczy Szkoły Nauk Politycznych – Prawo dyplomatyczne (1924), Organizacje Międzynarodowe (1923), Próby i postępy organizacji społeczności międzynarodowej (1927), Organizacje Związków Międzynarodowych (1930), studium poświęcone Lidze Narodów (1920, 1927). Działalność naukowa nie wypełniła całkowicie aktywności zawodowej M. Rostworowskiego – w roku 1923 wpisany został na listę członków Stałego Trybunału Rozjemczego w Hadze, natomiast 25 września 1930 roku wybrany został przez Zgromadzenie i Radę Ligi Narodów na sędziego stałego STSM. Tym samym uzyskał M. Rostworowski udział w rozwoju orzecznictwa międzynarodowego.

Od 1930 roku Katedrą kieruje Maciej Starzewski – specjalizujący się w prawie politycznym, wybitny znawca europejskich ustrojów państwowych. Profesor M. Starzewski twórca powszechnie uznanego opracowania Konstytucja Republiki Czechosłowackiej (1926) prowadzący również wykłady z prawa narodów poświęcił tej dziedzinie m.in. Studium o neutralności we współczesnym prawie międzynarodowym (1933). W czasie II wojny światowej M. Starzewski prowadził pracę dydaktyczną w ramach podziemnych struktur zarówno Wydziału Prawa UJ jak i Szkoły Nauk Politycznych.

W latach 1921-1939 pracę naukowo-dydaktyczną na Wydziale Prawa UJ prowadził Zygmunt Sarna, będący współzałożycielem uczelni o profilu ekonomiczno-handlowym – Wyższego Studium Handlowego w Krakowie, poprzednika obecnej Akademii Ekonomicznej. Przedmiotem pogłębionych badań naukowych profesora Z. Sarny z dziedziny prawa narodów stało się prawo morza oraz prawo konsularne. Rozprawa Polskie prawo konsularne (1928) stanowiąca podstawę procedury habilitacyjnej Z. Sarny poprzedzała wydanie w 1936 r. skryptu Prawo konsularne oraz podręcznika Morskie uprawnienia konsulów (1945) mającego praktyczne wykorzystanie w kształceniu polskich misji dyplomatycznych. Prace profesora Z. Sarny poświęcone problematyce prawa morza – Międzynarodowe publiczne prawo morskie (1932), Morski Pas Przyległy (1936) powstawały w bezpośrednim związku z opracowywaniem nowej koncepcji polskiej polityki gospodarczej w latach 30 XX wieku. Wybrany na stanowisko dyrektora Szkoły Nauk Politycznych Z. Sarna wykładał prawo narodów w Katedrze Prawa Narodów i Prawa Politycznego UJ do 1947 r., kontynuując następnie pracę naukową w Akademii Handlowej w Krakowie.

W 1945 roku miała miejsce kolejna reforma strukturalna na Wydziale Prawa UJ – utworzono pięć nowych katedr, w tym Katedrę Prawa Narodów, której kierownictwo powierzono Ludwikowi Ehrlichowi – profesorowi Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Wszechstronne prawnicze wykształcenie zdobyte w uniwersytetach w Halle, Berlinie, Oxfordzie (tamtejszy Wydział Prawa nadał L. Ehrlihowi stopień doktora litterarum) oraz doświadczenia pracy dydaktycznej w uniwersytecie Berkley (1917-1920) stworzyły podstawy do wyjątkowej pozycji w polskiej nauce prawa międzynarodowego. Istotnym z punktu widzenia dorobku naukowego L. Ehrlicha, a także mającym znaczenie dla nauczania prawa międzynarodowego w Polsce, jest uniwersytecki podręcznik Prawo Narodów (1927, 1932, 1948, wydanie z 1958 nosi tytuł Prawo Międzynarodowe) stanowiący kompletny system prawa międzynarodowego. Z szerokiego zakresu zagadnień w zakresie prawa narodów którymi zajmował się L. Ehrlich, jego szczególne zainteresowanie budziła problematyka prawa traktatowego, czego rezultatem była opublikowana w 1957 roku monografia Interpretacja traktatów a także liczne prace poświęcone prawu morza i suwerenności - Gdańsk. Zagadnienia prawno-polityczne (1926), Suwerenność Polski na Ziemiach Zachodnich i Północnych (1962), Suwerenność a morze w prawie międzynarodowym (1961).

L. Ehrlich wniósł również znaczący wkład w historię polskiej literatury prawniczej analizując Prawo narodów i zagadnienia międzynarodowe w piśmiennictwie polskim od XV do XVIII wieku (1949) oraz poświęcając wiele uwagi przedstawicielom nauki ius gentium doby średniowiecza. Do powszechnie uznanych prac należą: Polski wykład XV-wieczny prawa wojny z prawa wojennego, Kazanie Stanisława ze Skarbimierza De Bellis iustis (1955), Paweł Włodkowic i Stanisław ze Skarbimierza (1955), oraz trzytomowe dzieło Pisma wybrane Pawła Włodkowica (1968-69). Wnikliwie przeprowadzone badania historyczno-prawne pozwoliły L. Ehrlichowi na sformułowanie wniosku, iż krakowska szkoła prawa narodów powstała jedno stulecie wcześniej od neoscholastycznej szkoły ius gentium w Salamance.

Pozostawił po sobie profesor Ehrlich nie tylko bogaty dorobek naukowy – liczne grono jego wychowanków osiągnęło w późniejszym okresie znaczące pozycje tak w nauce jak i praktyce prawa międzynarodowego. Prace doktorskie powstające pod kierunkiem L. Ehlicha nawiązywały do aktualnych zagadnień związanych z sytuacją międzynarodową po II wojnie światowej – by wymienić rozprawy Zbigniewa Marka Zagadnienie suwerenności w Karcie Narodów Zjednoczonych, Andrzeja Balko Granica polsko-niemiecka a prawo międzynarodowe, Jerzego Makarewicza Stosunek prawny Gdańska do Polski w XVIII wieku.

Marian Iwanejko – również wychowanek L. Ehrlicha przez większość okresu pracy naukowej związany z Katedrą Prawa Międzynarodowego Publicznego UJ uzyskał tytuł doktora prawa w 1959 roku na podstawie rozprawy Prawo zdobyczy wojennej w doktrynie XVI-XVIII w. Przedmiotem szczególnego zainteresowania badawczego profesora M. Iwanejki stała się problematyka organizacji międzynarodowych – na przełomie lat 60 i 70 prowadzone było przez profesora seminarium z tego zakresu. Praca habilitacyjna poświęcona prawu morza – Stanowisko portów morskich w świetle prawa międzynarodowego (1963) obejmowała rozważania nie uregulowane konwencjami genewskimi. Najistotniejszą pozycję w dorobku naukowym M. Iwanejki zajmują publikacje dotyczące sporów międzynarodowych i sposoby ich załatwiania, zwłaszcza procedury sądowe – monografie Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości (1969), Spory międzynarodowe. Studium prawno-polityczne (1974), skrypty Wybór orzeczeń Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości. Materiały pomocnicze dla studiów nad prawem międzynarodowym (1961, 1969). Od 1972 roku M. Iwanejko objął kierownictwo Zakładu Międzynarodowych Organizacji Gospodarczych Akademii Ekonomicznej w Krakowie, publikując szereg prac m.in. z dziedziny międzynarodowego prawa ochrony środowiska.

Jeden z najwybitniejszych uczniów profesora Ehrlicha – Stanisław Edward Nahlik - w latach 1933-36 asystent w Katedrze Prawa Narodów Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, pierwsze lata aktywności zawodowej poświęcił czynnej służbie dyplomatycznej, obejmując w 1939 roku stanowisko attaché w poselstwie w Bernie. Dwa lata po odwołaniu do kraju w 1946 roku, S. Nahlik uzyskuje na Wydziale Prawa UJ stopień doktora na podstawie rozprawy Prawo rozrodczości na tle nauki o stosunkach międzynarodowych, której promotorem jest L. Ehrlich. Względy polityczne przesądzają o usunięciu S. Nahlika z Ministerstwa Spraw Zagranicznych w 1949 roku. Zdobyta przez niego praktyczna wiedza z zakresu prawa dyplomatycznego determinuje później jeden z głównych kierunków zainteresowań naukowych profesora. Do kręgu dziedzin, w których stał się S. Nahlik niekwestionowanym autorytetem naukowym należy również problematyka międzynarodowej ochrony dób kulturalnych, do czego w dużym stopniu przyczyniła się praca w Biurze Rewindykacji i Odszkodowań Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz w Centralnym Zarządzie Muzeów i Ochrony Zabytków. Do najważniejszych prac w dorobku naukowym profesora należy monografia na podstawie której S. Nahlik uzyskał stopień docenta - Grabież dzieł sztuki. Rodowód zbrodni międzynarodowej w której autor poddał wnikliwej analizie zarówno materiały źródłowe, w szczególności dokumentację konferencji haskich z lat 1866, 1907, 1954, jak również literaturę z innych dziedzin nauki z zakresu ochrony dzieł sztuki. Wynikiem tych badań było ustalenie treści podstawowych norm zwyczajowego prawa międzynarodowego w zakresie ochrony dzieł sztuki. Od 1962 roku profesor S. Nahlik związał się z Uniwersytetem Jagiellońskim obejmując katedrę Prawa Międzynarodowego Publicznego. Dbając o wysoką jakość procesu dydaktycznego opublikował profesor Wstęp do nauki prawa międzynarodowego (1967) będący zarysem historycznym rozwoju tej gałęzi prawa ułatwiającym zrozumienie funkcjonowania instytucji międzynarodowych. Kolejne prace naukowe pozostają w związku z dotychczasową aktywnością zawodową S. Nahlika – Narodziny nowoczesnej dyplomacji (1971) ukazują w szerokiej perspektywie historycznej proces kształtowania się prawa dyplomatycznego, natomiast Kodeks prawa traktatów (1976) jest efektem uczestnictwa S. Nahlika w składzie delegacji polskiej na wiedeńską konferencję w sprawie prawa traktatowego w 1968 i 1969 r.

Niewątpliwą zasługą S. Nahlika dla Katedry Prawa Międzynarodowego było umiejętne wykorzystanie własnej uznanej pozycji w świecie nauki prawa międzynarodowego dla otwarcia jej na kontakty międzynarodowe, czego wyrazem było m.in. zorganizowanie w Uniwersytecie Jagiellońskim europejskiej edycji seminarium prawa humanitarnego w 1979 roku czy też nawiązanie bliskiej współpracy z ówczesnym rektorem Uniwersytetu Ruhry w Bochum profesorem Knutem Ibsenem. Organizowane w dwuletnim cyklu polsko-niemieckie seminaria poświęcone współczesnym problemom prawa międzynarodowego stanowią forum wymiany poglądów pomiędzy studentami jak i pracownikami naukowymi obu uczelni, a od niedawna także Uniwersytetu Wrocławskiego i Europejskiego Uniwersytetu Viadrina we Frankfurcie nad Odrą.

Liczni wychowankowie i współpracownicy profesora Nahlika mają istotny udział w rozwoju nauki prawa międzynarodowego podejmując w swoich pracach problemy współcześnie interesujące prawników internacjonalistów. Wymienić w tym miejscu należy publikacje Andrzeja Górbiela z zakresu prawa wojny - Konieczność wojskowa w prawie międzynarodowym (1970), Bojowe środki chemiczne jako zagadnienie Iuris In Bello (1971), prace Mieczysława Grzegorczyka – Prawo kosmiczne (1973), Międzynarodowe porty lotnicze (1977). Mające pionierski charakter prace S. Nahlika z dziedziny międzynarodowej ochrony dóbr kulturalnych są kontynuowane przez Halinę Nieć. W monografii Ojczyzna dzieła sztuki. Międzynarodowa ochrona integralności spuścizny kulturalnej (1980) prowadzona jest analiza międzynarodowych stosunków kulturalnych i roli jaką pełni w ich kształtowaniu Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury w aspekcie ogólnej koncepcji ochrony narodowej spuścizny kulturalnej. Prawom do kultury poświęcone są dalsze prace doktor H. Nieć m.in. Casting the foundation for the implementation w wydanej przez UNESCO pod jej redakcją książce Cultural Rights and Wrongs (1998).

W 1981 roku kierownikiem Katedry Prawa Międzynarodowego Publicznego UJ zostaje Gwidon Rysiak. Zainteresowania naukowe docenta G. Rysiaka prawem organizacji międzynarodowych ujawniają się od początku jego pracy naukowej, o czym świadczą tematy pracy doktorskiej - Trybunał Administracyjny Organizacji Narodów Zjednoczonych (1963) jak również rozprawy habilitacyjnej - Funkcje Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych (1969). Przedmiotem badań naukowych docenta G. Rysiaka były także stosunki polsko-niemieckie ze szczególnym uwzględnieniem konferencji Wielkiej Trójki w Poczdamie i podjętych w jej toku decyzji mających zasadniczy wpływ na ukształtowanie się wspólnej granicy – Zachodnia granica Polski na konferencji poczdamskiej (1970). G. Rysiak jest także współautorem Encyklopedii prawa międzynarodowego i stosunków międzynarodowych (1976). Dogłębna wiedza z zakresu prawa traktatów umożliwiła docentowi Rysiakowi wzięcie udziału wraz z profesorem S. Nahlikiem w pracach konferencji wiedeńskiej nad tekstem konwencji kodyfikującej tę część prawa międzynarodowego. Nie obce były G. Rysiakowi zagadnienia ochrony praw człowieka – w pracy Akt końcowy KBWE a Międzynarodowe pakty praw człowieka (1979) przeprowadził analizę porównawczą praw zagwarantowanych jednostce w dokumencie KBWE i Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka oraz konwencjach ONZ w tej dziedzinie.

W 1990 roku Katedra Prawa Międzynarodowego Publicznego UJ zapoczątkowała własną działalność wydawniczą – ukazał się w tym czasie pierwszy numer Miscellanea Iuris Gentium – zeszyt naukowy poświęcony problemom teorii jak i stosowania prawa międzynarodowego, forum otwarte dla pracowników naukowych, doktorantów jak również praktyków tej dyscypliny prawniczej. Wśród publikujących do tej pory na łamach Miscellanea znajdują się postacie tej miary co Manfred Lachs – sędzia Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości, Stanisław Nahlik czy Jean Claude Gautron – profesor Uniwersytetu w Bordeaux.

Od 1995 roku Katedrą Prawa Międzynarodowego Publicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego kieruje Kazimierz Lankosz również kierujący Katedrą Prawa Międzynarodowego i Porównawczego Akademii Ekonomicznej w Krakowie. Profesor K. Lankosz od początku swojej pracy naukowej specjalizuje się w zakresie prawa organizacji międzynarodowych. Rozprawa doktorska Współpraca międzynarodowych gospodarczych organizacji pozarządowych z Radą Gospodarczo-Społeczną ONZ obroniona w 1976 roku na Wydziale Prawa UJ dała początek serii publikacji na temat genezy, funkcji i historycznej ewolucji międzynarodowych organizacji gospodarczych. Praca habilitacyjna – Interpretacja statutów organizacji międzynarodowych (1985) stanowi interesujące studium praktyki interpretacyjnej statutów szeregu organizacji międzynarodowych, a jej szczególnym walorem jest rozszerzenie rozważań na organizacje poza systemem ONZ, w tym europejskie, afrykańskie i amerykańskie organizacje regionalne. K. Lankosz jest również współautorem prac mających na celu usprawnienie procesu dydaktycznego a należą do tego zakresu: monografia Wybrane zagadnienia prawa międzynarodowego (1981) oraz zbiór aktów prawnych wyjaśniających funkcjonowanie organizacji systemu ONZ na polu gospodarczym – Międzynarodowe Organizacje Gospodarcze . Część I: Organizacje systemu ONZ (1983).

Od 1997 roku K. Lankosz jest pełnomocnikiem Dziekana do spraw Szkoły Prawa Niemieckiego przy Wydziale Prawa i Administracji UJ, co sprzyja utrzymywaniu stałych kontaktów naukowych z uniwersytetami niemieckimi w Heidelbergu, Moguncji, Bochum, Getyndze i Frankfurcie nad Odrą, w istotnym stopniu również przez pracowników Katedry Prawa Międzynarodowego Publicznego UJ.

Nauka prawa międzynarodowego publicznego posiada na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego wyjątkowo długą i bogatą tradycję. Wydarzenia XX wieku przyczyniły się do dalszego, intensywnego rozwoju tej dziedziny prawa stawiając przed jej reprezentantami nowe problemy, które udanie podejmowali także pracownicy naukowi Katedry Prawa Międzynarodowego Publicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego.

dr Wojciech Matuszewski

Literatura

  • Akta archiwum UJ: WP III 30, WP III 195, WP IV 9
  • J. Stelmach, W. Uruszczak (red.), Złota Księga Wydziału Prawa i Administracji UJ, Kraków 2000, biogramy: Ludwika Ehrlicha – opracowanie K. Lankosz, Stanisława Nahlika – opracowanie H. Nieć, Michała Rostworowskiego ,Macieja Starzewskiego – opracowanie P. Sarnecki, Franciszka Kasparka – opracowanie B. Szlachta
  • M. Lachs, Rzecz o nauce prawa międzynarodowego, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź, 1986
  • A Szromnik, Zygmunt Sarna, (w:) A. Iwasiewicz (red.), Non omnis moriar – wybitni profesorowie Akademii Ekonomicznej w Krakowie 1915-2000, Kraków, 2000
  • Materiały z konferencji Aktualne problemy prawa międzynarodowego we współczesnym świecie, Kraków 27-28 września 1995 r.

Niniejszy tekst został pierwotnie opublikowany w: A. Przyborowska-Klimczak (red.), Z kart historii polskiej nauki prawa międzynarodowego, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2002, ss. 117-123.